بوده است ، از تعقّل بوسيلهء دلهاى آگاه محرومند . و بالعكس گشت و گذار و بررسى و تحقيق در سرگذشت انسانها در گذرگاه تاريخ ، دلهاى آنان را براى تعقّل آماده مىسازد . 2 - * ( قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الأَوَّلِينَ ) * ( 1 ) ( بان كسانى كه كفر ورزيده‌اند بگو : اگر از [ كفر و پليديها ] خوددارى كنند ، خطاهاى گذشتهء آنان آمرزيده مىشود و اگر به همان كفر و پليديها برگردند ، سنّت گذشتگان [ كه عذاب و مشاهدهء نتايج دردناك عقايد منحرف و اعمال ناپاك است ] در گذشته ثابت شده است . ) يعنى اين يك قانون است كه انسان در گرو اعمال و انديشه‌هاى خويش است عمل و عكس العمل يا « فعل و ردّ فعل » ، « كنش و واكنش » در همهء شئون حياتى انسانها چه در حال انفرادى و چه در حال جمعى بدون استثناء حاكميّت دارد ، چنان كه قانون علَّيّت با اشكال گوناگونش در هر دو قلمرو انسان و جهان حاكميّت دارد . به تجربه ثابت شده است كه ستمكاران نتيجهء كار خود را در طول تاريخ مىبينند ، آنان كه گريانده‌اند خود خواهند گريست ، آنان كه در راه خدمت به انسان فداكارى كرده‌اند ، پاداش خود را مانند يك واكنش ضرورى دريافته‌اند . اين معنى براى سنّت در سورهء الحجر آيهء 13 و الإسراء آيهء 77 و الكهف آيهء 55 و الأحزاب آيهء 38 و 63 و فاطر آيهء 43 و غافر آيهء 85 نيز منظور شده است . و در همهء اين موارد بروز نتيجهء اعمال انسانها در امتداد تاريخ مانند بروز معلول به دنبال علَّت خود گوشزد شده است . در آيهء 43 از سورهء فاطر

--> ( 1 ) . الأنفال آيهء 38 .